काठमाडौँ । प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइराला भारतको आठ वर्ष लामो निर्वासन त्यागेर ‘राष्ट्रिय एकता तथा मेलमिलाप’को नीति लिई स्वदेश फर्किएको ऐतिहासिक दिनको सम्झनामा आज देशभर ४९औँ मेलमिलाप दिवस मनाइँदैछ।

विसं २०३३ पुस १६ गते बीपीको नेतृत्वमा सर्वोच्च नेता गणेशमान सिंह, नेत्री शैलजा आचार्यलगायतका नेताहरू ज्यानको बाजी थापेर नेपाल फर्किएका थिए।

ज्यानको जोखिम र राष्ट्रियताको चिन्ता त्यसबेला बीपीमाथि अदालतमा मृत्युदण्डसम्म हुन सक्ने आठ वटा गम्भीर मुद्दाहरू चलिरहेका थिए।

तर, छिमेकी मुलुक सिक्किम भारतमा विलय भएको र एसियाका अन्य देशहरूमा विखण्डन शुरू भएको देखेपछि बीपीले “आफ्नो घाँटी र राजाको घाँटी जोडिएको छ” भन्दै राष्ट्रियता जोगाउन राजासँग मेलमिलापको प्रस्ताव अघि सारे। उनले वैदेशिक हस्तक्षेपभन्दा स्वदेशको जेल नै स्वीकार्य हुने अठोटका साथ मातृभूमि फर्कने साहसिक निर्णय लिए।

सुन्दरीजल बन्दीगृह र साहित्य सिर्जना स्वदेश फर्कने वित्तिकै त्रिभुवन विमानस्थलबाटै बीपी र गणेशमान सिंहलाई पक्राउ गरी सुन्दरीजल बन्दीगृह पुर्‍याइयो। जेलको कठिन जीवनका बीच बीपीले नेपाली साहित्यलाई अमूल्य कृतिहरू उपहार दिए।

‘सुम्निमा’, ‘तीन घुम्ती’, ‘नरेन्द्र दाइ’, ‘हिटलर र यहुदी’ जस्ता उपन्यास र ‘जेल जर्नल’ जस्ता ऐतिहासिक दस्तावेजहरू उनले सुन्दरीजलकै एकान्तवासमा लेखेका हुन्। उनी नेपाली साहित्यमा यौन मनोवैज्ञानिक धाराका प्रवर्तकका रूपमा समेत विश्वविख्यात छन्।

दिवसको सान्दर्भिकता र कार्यक्रम आज नेपाली कांग्रेस र यसका भ्रातृ संस्थाहरूले देशभर विभिन्न विचार गोष्ठी, प्रभातफेरि र अन्तरक्रिया कार्यक्रम गरी यो दिवस मनाइरहेका छन्। बीपी सङ्ग्रहालय (सुन्दरीजल) मा पनि विशेष कार्यक्रमको आयोजना गरिएको छ।

यद्यपि, पछिल्ला वर्षहरूमा यो दिवस केवल औपचारिकतामा मात्रै सीमित भएको र बीपीको मेलमिलापको मर्मलाई वर्तमान राजनीतिमा बिर्सिएको भन्दै आलोचना समेत हुने गरेको छ।